با عشق در حوالی فاجعه

محمود مکتبی

اول مهرماه سالروز تولد غزل‌سرای معاصر «حسین منزوی» بود، شاعری که با عشق تا حوالی فاجعه رفت. حسین منزوی از آن دست شاعرانی است که می‌توان در مورد او گفت که شکست را زندگی کرد و تلخی‌هایش را به دلنشین‌ترین زبان سرود.

شیرینی و تلخی‌های شعر منزوی به مانند سهل و ممتنع بودن آن‌ها، همگی از دیاری می‌آیند که شاعر در آن‌جا به دردهای خود خو گرفته است و ناکامی‌ها و شکست‌ها را هم‌چون عشق می‌شناسد و می‌ستاید. انسانی که در جویبار لحظه‌ها جاری بود.

جز همین در به در دشت و صحاری بودن

ما به جایی نرسیدیم ز جاری بودن

چالش‌ات چیست که تقدیر تو هم زین دو یکی‌ست

از کبوتر شدن و باز شکاری بودن

دوست‌خواهی‌ست به تعبیر تو یا خودخواهی

در قفس، عاشق ِ آواز قناری بودن

چه نشانی‌ست به جز داغ خیانت به جبین

این یهوداصفتان را ز حواری بودن

مرهمی زندگی‌ام زخمی اگر مرگم باش

که به هر کار خوشا یکسره کاری بودن

گر خزان این‌همه رنگین و اگر مرگ این است

دل کند گل به تمامی ز بهاری بودن...

منزوی شاعری همیشه عاشق

اسد نصیری، دبیر زبان و ادبیات فارسی، خدابنده

با ما شبی نبود كه در خون سفر نكرد

این خانه بی‌هراس شبی را سَحَر نكرد

صد در زدیم در طلب شعله، ای دریغ‌

یك دست یك چراغ، ز یك خانه بر نكرد

با آسمان هر آن‌چه دَم از العطش زدیم‌

ابر كرامتش مژه‌ای نیز تَر نكرد

مثل همیشه فاجعه ناگاه در رسید

آوار، هیچ‌وقت كسی را خبر نكرد.

چون موریانه بیشه‌ی ما را زریشه خورد

كاری كه كرد تفرقه با ما، تبر نكرد. [1]

حسین منزوی

شانزدهم اردی‌بهشت ماه 88، پنجمین سال درگذشت «حسین منزوی» یكی از برجسته‌ترین شاعران تأثیرگذار و مبتكر غزل نوین است. او از جمله شاعرانی است كه در دوران حیات و مماتش همواره مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته، چنان‌که روح حساس و ظریفش این بی‌مهری‌ها را تحمل نمی‌تواند و او را وادار به اعتراف می‌كند: «چه عیبی دارد اعتراف كردن به این‌كه شهر من با شاعرش چندان مهربان نبوده است». [2]

گرچه طبع بلند و سرشت طوفانی‌اش از سرما و تاریكی به گرما و روشنی گرائیده و به شكر انصاف می‌دهد كه: «مهربانی‌های كسان دیگر - گرچه اندك-  باعث دوام و ماندگاری وی در دیار مادری‌اش شده است». [3] و حتا یكی از مجموعه‌ی شعرهایش را (مجموعه‌ی از خاموشی‌ها و فراموشی‌ها) «به شهر و دیار آباد یا خراب و همشهری‌ها و هم‌دیاران بی‌مهر یا مهربان پیش‌كش می‌كند». [4]

سفر به خیر گل من! كه می‌روی با باد

ز دیده می‌روی اما، نمی‌روی از یاد. [5]

گلوله‌ای را به یاد ندارم

که به نیّتِ پوستِ نازکِ آزادی

                            شلیک شده باشد و

سرانجام

به قصد شقیقه‌ی دژخیم

                            کمانه نکرده باشد.

چاقویی را به یاد ندارم

که برای گلوی ِ خوش‌آواز عشق

                            از غلاف بیرون زده باشد و

آخر،

دسته‌ی خودش را

                            نبُریده باشد.

::

حالا،

هر چه می‌خواهید، شلیک کنید و

هر چه می‌خواهید، چاقو بکشید!

به همین سادگی، حسین منزوی،

بندرعباس: چی‌چی‌کا، 1379، ص 105

نوشته‌ای منتشر نشده از حسین منزوی، بخش اول

دو مرغ بهشتی

حسین منزوی

اشاره: زنده‌یاد «حسین منزوی» در دهه‌ی شصت از مصادیق بارز غریب در وطن بود. دهه‌ای که می‌باید اوج آثار او را در هیأت نشر می‌دیدیم و می‌خواندیم؛ تنها به ندرت می‌شد اثری از او را در گوشه و کنار نشریه یا روزنامه‌ای دید و خواند. شاعر بزرگی که در دهه‌ی پنجاه برنده‌ی جایزه‌ی فروغ شده و از سرآمدان و یا درست‌تر بگوییم سرآمد غزل امروز بود. در آن سال‌ها مقاله‌ای درباره‌ی «شهریار و نیما» با عنوان «دو مرغ بهشتی» و با نام مستعار «حسین پورزنجانی» در کیهان فرهنگی سابق منتشر شد که شنیده می‌شد کار حسین منزوی است. سبک و سیاق نثر نیز اگر تأمل شود، نشان از درستی این نظر دارد. با آرزوی چاپ مناسب همه‌ی آثار آن شاعر فقید به صورت دقیق و درست «دو مرغ بهشتی» را با هم می‌خوانیم.

گفتنی است این مقاله پیش‌تر قرار بود در شماره‌ی هفتم و هشتم فصلنامه‌ی اشراق منتشر شود که تیغ سانسور ارشاد اسلامی، امان انتشار این ارگان انجمن ادبی اشراق زنجان را بُرید.

خانه‌شان ویران باد!

بهانه‌هایی برای نوشتن

هفتاد غزل از مجموعه‌‌ی کامل شعرهای منزوی،

به لطف وزارت ارشاد حذف شد

مهدی خطیبی

به احمد افرادی که جان ِ نجیب مهربانی

و جهان ِ روشن اندیشه‌های بکر است.

Heard melodies are swee

But those unheard are sweeter

Keats

آهنگ‌های شنیده شده، شیرین و دلنشین‌اند

اما آهنگ‌هایی که ناشنیده مانده‌اند، شیرین‌تر و دلنشین‌ترند.

کیتس

1.

اکنون به زردی نشسته است از جِرم تدخیر و تدخین

انگشت‌هایی که روزی مثل قلم جوهری بود.

شاید بیش از صد بار است که غزل 271 از مجموعه‌ی «از کهربا و کافور» [1] را می‌خوانم و هر بار با افسوسی تلخ با خود می‌گویم: شاعر چه دردمندانه و حسرت‌بار به گذشته‌ی شیرین‌اش می‌نگریسته و اکنونِ خود را در قیاس گذشته‌ی شیرین‌اش، نظاره می‌کرده است. ببینید چه معصومانه در این غزل می‌گرید:

دردا که دیری است دیگر شور سحرخیزی‌اش نیست

آن چشم‌هایی که هر صبح خورشید را مشتری بود

دردا که دیری است دیگر زنگ کدورت گرفته است

آیینه‌ای کز زلالی صد صبح، روشنگری بود.

محمدعلی بهمنی:

شعر منزوی، چهار قرن از شعر من بزرگ‌تر است

چهارمین آیین پاسداشت حسین منزوی، ماه غزل معاصر ایران، به همت انجمن ادبی اشراق، و با همکاری اداره‌ی‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان و اداره‌ی‌کل امور کتابخانه‌های عمومی استان زنجان، عصر روز 17 اردیبهشت ماه، در تالار اجتماعات کتابخانه‌ی عمومی سهروردی زنجان، برگزار شد.

مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، در ابتدای این آیین، گفت: «سقف بلند فرهنگ و هنر ایران اسلامی، همواره بر پایه‌ی همت مردان بزرگی استوار بوده است که با بذل جان و زندگی خویش، پایه‌های زندگی را استوار کرده‌اند. عیار بالای عشق و احساس در وجود اینان، بی‌توقعی، پرهیز از شهرت‌طلبی و علاقه‌مندی به گمنامی، از ویژگی‌های این مردان بوده است و منزوی، از جمله‌ی این مردان است».

رضا دینی ادامه داد: «به باور من منزوی، منزوی نبوده است. او در دوران حیاتش، با سرودن شعرهای شورانگیزش، به ما می‌فهماند که در دنیای بزرگی زندگی می‌کند و گوشه‌نشین و منزوی نیست. اکنون نیز که او از میان ما رفته، منزوی نیست، زیرا یاد و خاطره‌اش در میان ما و تمام ایرانیان زنده می‌ماند. البته باید به این مهم نیز توجه کنیم که تمام مردان بزرگ، در عصر خود و در محدوده‌ی جغرافیایی زندگی خود، ناشناخته بودند. آن‌ها آن‌قدر به ما نزدیک هستند که نمی‌توانیم، بزرگی‌شان را ببینیم».

چهارمین آیین پاسداشت حسین منزوی، ماه غزل معاصر ایران

دیدن‌ات گرچه شادی‌آمیز است

ولی از غصه نیز لبریز است

در من این حالتِ دوگانه ز تو

التقاء بهار و پاییز است

شادیِ دیدن‌ات ندیده، دلم

با غم رفتن‌ات گلاویز است

هرچه زیباتر است آمدن‌ات،

رفتن‌ات بیش‌تر غم‌انگیز است.

4 اردی‌بهشت 1370 تهران

از تیغ و ترمه و تغزل، حسین منزوی

نشر آفرینش، 1385، ص167

منزوی به فکر اسطوره‌ها و تلمیح‌های تازه‌ی عشق بود

حسین منزوی به معنای واقعی کلمه٬ شاعر بود و زندگی شاعرانه‌ای داشت. پشتوانه‌ی ادبی اشعار منزوی٬ بسیار قوی است و بی‌جا نیست که به او لقب سلطان غزل ایران و ماه غزل ایران را می‌دهند.

سالار عبدی کارشناس ارشد ادبیات در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) منطقه‌ی زنجان٬ در ادامه‌ی مطلب فوق٬ افزود: اسطوره‌شناسی و صور خیال در شعر او به اوج رسیده است. با تمام این حرف‌ها٬ دلیل اصلی مهجور بودن منزوی٬ به خصوص در شهر خودش زنجان، بر من آشکار نیست. آن‌چه مسلم است٬ منزوی نان به نرخ‌ روزخور نبود و با سیاست میانه‌ای نداشت. او هیچ‌گاه زیر پرچم کسی نرفت و تمام تلاش‌اش به ادبیات معطوف بود. پرداختن به شخصیت او٬ به جای پرداختن به اشعارش، و حسادت‌ها و تنگ‌نظری‌ها٬ سبب شد که منزوی به جایگاهی که حق‌اش بود٬ نرسد.

ما تماشاگران بستانیم

نگاهی به مقاله‌ی غلامرضا طریقی

در مورد مهدی خطیبی، مدیر انتشارات آفرینش و آثار حسین منزوی

مازیار تقوی maziar_taghavi@yahoo.de

نز تو مجموعه‌ی آرامشم از هم پاشید

سرنوشتی است، پریشانی بنیادی من

تنوع موضوعی، کیفیت متفاوت و کثرت مقالات مندرج در سامانه‌های اینترنتی عموماً نوعی گزینش ناگریر را، بر من ِ علاقه‌مند به مباحث ِ ادبی تحمیل می‌کند. از این رو، غالباً به سراغ نوشته‌هایی می‌روم که نویسندگان‌اش، پیش‌تر آزمون پس داده و حرف و حدیثی تازه و قابل اعتنا برای گفتن داشته باشند.

اما، درنگ بر نوشته‌ای با عنوان «در واکنش به اقدام نشر آفرینش در ویراستاری و تصحیح آثار منزوی، غلامرضا طریقی»، مندرج در سامانه‌ی فرهنگ و گفتگو و  چند سامانه‌ی اینترنتی دیگر» را، سبب دیگر بود. مگر می‌شود دلبسته‌ی شعر و به خصوص غزل بود و از کنار نام حسین منزوی بی‌تفاوت گذشت؟ از این رو، به جای آن که ـ‌مطابق ِ معمول‌ـ نوشته را بایگانی کنم و برای خواندن‌اش به انتظار ِ فرصتی مناسب بنشینم، در جا و در همان سامانه‌ی اینترنتی،  با شوق به خواندن آن مشغول شدم. اما، متأسفانه مرور ِ همان چند خطِ آغازین ِ مقاله‌ی آقای طریقی کافی بود، تا حسی تلخ جایگزین آن شوق آغازین شود.

منزوی، مرگِ غزل را به تأخیر انداخت

دست‌نوشته‌های منزوی را خریده‌اند، نه خود او را

مهدی جلیل‌خانی

اشاره: غلامرضا طریقی، شاعر غزل‌پرداز و خوش‌قریحه‌ی زنجانی، اکنون در بندرعباس زندگی می‌کند و به تازگی برای ارتباط‌گیری با دوستداران و مخاطبان شعر خویش در هر کجا که هستند، وبلاگی راه‌اندازی کرده که به قول خودش، همسر او آن را به خاطر کسالت بعد از تصادف رانندگی‌شان اداره می‌کند. او پیش‌تر در اعتراض به نشر نابسامان آثار حسین منزوی توسط نشر آفرینش، یادداشتی را در اینترنت (ابتدا در وبلاگ «بوی کاغذ») منتشر ساخت که بیانگر اعتراض او به این روند بود. او اکنون در این مصاحبه علاوه بر نقل سرگذشت خویش و آثار در دست انتشارش، با تأکید بر جلوگیری از این روند نامبارک، خانواده و دوستداران منزوی را به همصدایی در این اعتراض فرامی‌خواند.

شعر و شاعران زنجان

سالار عبدی

زنجان شهر غریبی است. از دیرباز این شهر ـ که به قول حسین منزوی مادر مهربان همه‌ی ماست ـ مهد علم و ادب و فرهنگ بوده است، اما در هیچ مقطعی از تاریخ به جایگاه شایسته و در خور خود نرسیده است. حتا هم‌اکنون که دیگرانی ـ به حق یا ناحق ـ پرچم زعامت و سالاری عرصه‌ی شعر و سخنوری را به اهتزاز درآورده‌اند؛ شاعری به بزرگی منزوی در همین شهر و از شهروندان همین دیار فرهنگ‌خیز چنان تحول و دگردیسی شگرفی در شعر معاصر به وجود آورده است که در شعر هزار و اندی ساله‌ی مکتوب این سرزمین بسیار ارزشمند و پراهمیت است، بی‌آنکه پرچمی از او با این ادعا در اهتزاز دیده شود. تحقیق و تفحص در مورد پیشینه و سابقه‌ی فرهنگی ادبی شهرمان زنجان کاری است گسترده و دامنه‌دار. چه، این شهر مردانی در خود پرورانده است که هرکدام همچون نهنگی در دریای زرین فرهنگ و ادب این سرزمین به شمار می‌روند.

غلامرضا طریقی:

نسل غزلسرای امروز به منزوی مدیون است

غلامرضا طریقی مجموعه‌هایی را برای انتشار آماده دارد.

به گزارش خبرنگار بخش كتاب خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، مجموعه‌ی شعر «جهان غزلی عاشقانه است» شامل شعرهایی سروده‌ی سال‌های 83 تا 86، از سوی نشرهزاره‌ی ققنوس به‌چاپ خواهد رسید.

این مجموعه كه بخش عمده‌اش را غزل‌های طریقی تشكیل می‌دهد، سه بخش غزل با عنوان «جهان غزلی عاشقانه است»، شعرهای كوتاه با نام «كوتاه‌تر از آه» و شعر نو با عنوان «همراه من در دسترس نیست» را شامل می‌شود، به‌همراه تعدادی دوبیتی، رباعی و شعر نیمایی.

او همچنین مجموعه‌ی شعرهای عامیانه و ترانه‌هایش را از ابتدا تا امروز با عنوان «خاطره‌هامو پس بده» با انتخاب و مقدمه‌ا‌ی از محمدعلی بهمنی توسط نشر چی‌چی‌كا به‌چاپ می‌رساند.

«عروس زرد» هم ترجمه‌ای است از گزیده‌ی شعرهای روسی نصرت كسمنلی (شاعر درگذشته‌ی جمهوری آذربایجان) كه آن‌را از روسی به فارسی ترجمه كرده و به‌همراه مجموعه‌ی غزل‌های جدیدش با عنوان احتمالی «اقلیما» برای انتشار به نشر هزاره‌ی ققنوس سپرده است.

همچنان از ظلم

غلامرضا طریقی

اشاره: غلامرضا طریقی شاعر نام آشنای زنجانی متولد 1356 زنجان است. او اکنون چند صباحی‌ست که در بندرعباس زندگی می‌کند، و این روزها انتشار دومین مجموعه‌ی شعر خویش را تجربه می‌کند. گفتنی‌ست اولین مجموعه‌ی شعر او با نام «آن‌قدر پُرم از تو که کم مانده ببارم» در سال 1378 منتشر شده بود.

چند شعر زیبا از او خوانده‌ام و بدون این‌که بشناسمش، دوستش دارم؛ آن هم فقط با شعرهایش. تا این‌که متن زیر را در اعتراض به ناشر و ویراستار آثار منزوی، برای نشر از این وبگاه برایم ایمیل کرد. با تشکر و سپاس از او، بدون هیچ داوری و تکمله‌ای بر این یادداشت، تنها یاران شاعر و دوستاران ادبیات دیرپا و غرورمند فارسی را به مدارا و آرامش فرامی‌خوانم و بیتی از غزل خودِ طریقی چاشنی می‌کنم برای همه‌ی آن‌چه‌ها که گذشته و می‌گذرد:

لبخند را به روی لبانت چه پایدار

اخم تو را چه زودگذر آفریده است.

شاعر مگوهای نابخشودنی

منزوی از «مگوهایی» سخن گفت كه برای نسل امروز حتا فكر كردن به آن گناهی غیرقابل بخشش محسوب می‌شود. او از عشق سخن گفت، عشقی كه جریان داشت.

اول مهر ماه شصت و یكمین سالروز تولد مرحوم حسین منزوی شاعر و غزلسرای بزرگ زنجانی است، به همین منظور مهدی خطیبی، پژوهشگر و ویراستار آثار حسین منزوی در گفتگو با خبرنگار سرویس فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) منطقه‌ی زنجان، ضمن بیان مطلب فوق افزود: «بر خلاف هنجار پذیرفته شده‌ی ایرانی، نمی‌خواهم و نمی‌كوشم در مدح منزوی بگریانم، بلكه می‌خواهم از شاعری سخن بگویم كه در سال 1350 با كتاب "حنجره‌ی زخمی تغزل" متولد شد و به مهمترین تلاش هنریِ خود كه همانا غزل بود و به آن معروف و مشهور نیز هست، تمركز كرد».

عشق، یک همیشه است

مهدی خطیبی

برای جان بیدار نسلم:

مهدی جلیل‌خانی

او که مرا واداشت تا در مورد حسین منزوی سخن بگویم.

پیش‌درآمد:

تو را به کینه چه دینی است، کاش می‌آمد

کسی که دین ِ جهان را به عشق ادا می‌کرد.

حسین منزوی

سال‌هاست که می‌خواهم از منزوی بنویسم، خاصه که در این ایام، کتاب‌هایش به کوشش من چاپ می‌شود: «هم چنان از عشق»، «تیغ زنگ‌زده»، «دیدار در متن یک شعر»، «تیغ و ترمه و تغزل» و... .

سال 1382 بود، دوست ناشرم آقای فتحی از من خواست که به عنوان مشاور و ویراستار انتشارات آفرینش با او همکاری کنم. وقتی آغاز کردم، دیدم، چقدر کار چاپ نشده از منزوی نزد اوست. می‌دانید، شاعر عزیز ما شنیدنی بود نه دیدنی.

به هر طریقی بود ناشر را مجاب کردم که می‌بایست کتاب‌ها چاپ شود. او هم با این قول پذیرفت که تمام عواقب برخورد شاعر عزیزمان را بپذیرم. (خاصه عواقب مالی را اگر چه پیشترها تمام آن را ستانده بود) پذیرفتم. اولین کار برگزیده‌ای از افسانه‌های آذربایجان بود که نام یکی از افسانه‌ها را بر پیشانی کتاب نشانده بود: «تیغ زنگ زده». کتاب یک ماه پس از مرگ او چاپ و منتشر شد. پس از آن هم کتاب‌های دیگر... .

شانزدهم اردیبهشت ماه سومین سالگرد حسین منزوی، غزلسرای نامی زنجانی بود. نمی‌دانم این غزلش را برای چگونه یادکردی بازنشر می‌دهم. اما برای هر چه هست و به خاطر هر که هست، یاد حسین منزوی را تازه می‌کند. خاک بر او گوارا، خاک بر او خوش باد!

ای بوی دوست! شب همه شب در بَر منی

یادِ مدام حافظه‌ی بستر منی

ای دوست، ای خیال خوش، ای خوابِ خوش‌ترین!

تا زنده‌ام، تو زنده‌ترین در سر منی

افلاک را به خاک، تو آموختی زعشق

پرواز من تویی که تو بال و پر منی

آفاق جانم از تو سحر در سحر شده است

ای مشرق من! ای که سحرگستر منی

بی‌نام تو مباد مرا نامه‌ای که تو

شعر مکرر همه‌ی دفتر منی.

﷼

اردیبهشتِ خوش، شب و شعر و شرابِ خوش

اما نه بی‌تو، کز همگان خوش‌تر منی

بی‌تو بهار و هر چه در او، نیست باورم

ای سبزه‌رو! که سبزترین باور منی

خاک از بهار اگر تن خاکی‌م از تو یافت،

این جان تازه، ای که بهارآور منی

می‌نوشمت به شادی آن‌کس که جز تو نیست

ای باده‌ی همیشه که سُکرآور منی

هر جرعه‌ای که می‌خورم از تو معطر است

برگِ گلی، رها شده در ساغر منی.

از شوکران و شکر، حسین منزوی، مصحح و نمونه‌خوان:

مهدی خطیبی، چاپ سوم، بهار 1385، نشر آفرینش، صص 2 و 71